Araştırma Makalesi
BibTex RIS Kaynak Göster

Reflections of the Interior Ornamentation of Al-Aqsa Mosque and the Dome of the Rock on Islamic Art in the Context of Environmental and Periodical Factors Abstract

Yıl 2025, Sayı: 18, 78 - 116, 31.12.2025

Ali Fuat Baysal , Çiğdem Önkol Ertunç

https://doi.org/10.34230/fiad.1761130

Öz

As two of the earliest examples of Islamic architecture, Al-Aqsa Mosque and the Dome of the Rock are significant monuments that bear the artistic traces of various civilizations, including the Umayyads, Abbasids, Fatimids, Ayyubids, Mamluks, Seljuks, and Ottomans. Naturally, Al-Aqsa Mosque and the Dome of the Rock are not merely places of religious worship; they are architectural masterpieces that display the artistic and cultural heritage of Islamic civilizations and serve as sources of pride in contrast to other cultures and civilizations.
In Islamic art, decoration has played a central role in enhancing both the spiritual and aesthetic value of architectural structures. Due to restrictions on figurative representations, artists and architects developed a rich decorative language based on stylization and symbolism. Within this context, geometric patterns, vegetal and rûmî motifs, as well as curvilinear designs, came to the fore. When calligraphy is also considered among these decorative elements, inscriptions served not only a visual function but also reflected sacredness through religious and philosophical meanings.
The Umayyad period marked a formative stage in the development of Islamic architecture and art. The encounters with new cultures as a result of military conquests led to a noticeable influence from the architecture and decorative arts of the era’s major empires Rome, Byzantium, and the Sâsânîans. However, this influence was not one of direct imitation; instead, the Umayyads reinterpreted and applied the decorative elements of these civilizations within their own cultural framework.
The Umayyad Mosque in Damascus, constructed by the Umayyads in their capital, and the Great Mosque of Córdoba in al-Andalus, exhibit ornamental features that are stylistically consistent with the interior decoration of Al-Aqsa Mosque and the Dome of the Rock in Jerusalem. This stylistic unity reflects an important cultural continuity.
The aim of this research is to analyze the emergence and development of a decorative style that originated in the geography of Palestine and extended as far as al-Andalus. It also seeks to evaluate these structures previously examined mainly in terms of architecture through their decorative features. The study investigates the designs, forms, motifs, patterns, symbolic meanings, cultural interaction points, materials, and techniques employed in interior decoration. It traces the artistic contributions of various dynasties and rulers to the ornamentation of these buildings, which bear witness to the birth of a civilization, and follows the lasting traces of their influence through history.

Anahtar Kelimeler

Palestine Al-Aqsa Mosque Dome of the Rock Umayyad Art Ornamention Mosaic Decoration

Proje Numarası

23DA32001

Kaynakça

  • Altıer, Semiha. “Bir Motifin Peşinden: Osmanlı Sanatında “Bereket Boynuzu.” Journal of History Studies. 10, no. 7 (October 2018): 21-57.
  • Al- Ratrout, F. “Beytülmakdis’i İnşa Etmek Erken İslam Döneminde Kentsel Dönüşüm ve Mimari Manfestolar,” Dârüsselâm Kudüs-III, (İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.,2025), 312-337.
  • Altungök, Ahmet. “Sâsânî Kültür ve Medeniyetinin İslâm Kültür ve Medeniyetine Etkileri.” Tarih İncelemeleri Dergisi. 29, no. 2 (Aralık 2014): 445-487.
  • Aslantaş, Nuh. “Emevîlerden Haçlılara İslâmi Dönemde Kudüs.” Huzuru Bekleyen Şehir Kudüs, ed. Osman Aydınlı, 70-89. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları, 2020.
  • Avcı, Casim. “Kudüs.” TDVİA, 26: 327-329. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2002.
  • Avcı, Casim. “Kudüs’te Müslüman Arap Hâkimiyeti: Emevîler ve Abbasîler”, Dârüsselâm Kudüs, ed. N. Şahin Utku ve dğr, 1: 190-203. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. 2025.
  • Aydınlı, Osman. “Kudüs’ün Müslümanlar Tarafından Fethi ve Hulefâ-i Râşidîn Döneminde Kudüs”, Huzuru Bekleyen Şehir Kudüs, ed. Osman Aydınlı, 61-70. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları, 2020.
  • Baysal, Ali Fuat. “Mushaf Tezyinatının Tarih İçindeki Gelişimi.” Marife, no.3 (Aralık 2010): 365-386.
  • Bozkurt, Nebi. “Mescid-i Aksâ.” TDVİA, 29: 268-271 Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2004.
  • Bozkurt, Nebi. “Kubbetü's-Sahre.” TDVİA, 26: 304-308 Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2002.
  • Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed ibn İsmâîl. Sahîh-i Buhârî ve Tercemesi, trc. M. Sofuoğlu. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1987.
  • Can, Birol. Gülbudak, Özgür. Gökler, Burak Muhammet. “Fusayfsa” İslâm Mimarîsinde Mozaik.” Art-Sanat, no. 7 (Aralık 2017): 71-121.
  • Cansever, Turgut. “İslâm Mimarîsi Üzerine Düşünceler.” Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, no.1 (Aralık 1996): 119-146.
  • Civelek, Aynur. “Antik Dönem Sanatında Bereket Boynuzu.” Arkeoloji ve Sanat Dergisi, (Mayıs-Ağustos, 2013): 103-112.
  • Çakmak, Abdullah. “Salis-i Haremullah’ın Hadimleri: Osmanlı Sultanlarının Kudüs Harem-i Şerifindeki Tamir Faaliyetleri.” Filistin Araştırmaları Dergisi, (Nisan 2025): 127-145.
  • Dündar, Abdulkadir. “Bulunduğu Şehir İnşa Edildiği Alan, Mimarîsi ve Süslemeleri Bakımından Kubbetü’s-Sahra”, Dinî, Târihî ve Edebî Açısından Kudüs, ed. İ. Çelik, M. D. Erdem, Ö. Güngör, N. F. Kurt, 261-299. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2018.
  • Eser, Erdal. “The First Islamic Monument Kubbetü’s-Sahra (Dome of the Rock): A New Proposition.” PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 3, no. 2 (Haziran 2017): 135-147.
  • Gedik, Ahmet. Hat Sanatı Bakımından Kudüs ve Çevresindeki Eyyûbî Kitâbeleri. İstanbul: Hikmetevi, 2020.
  • Grabar, Oleg. İslâm Sanatı Çalışmalarının İnşası I Erken Dönem İslâm Sanatı, 650-1100. çev. Defne Karakaya. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2022.
  • Grabar, Oleg. İslâm Sanatı Çalışmalarının İnşası II İslâmi Görsel Kültür, 1100-1800. çev. Hayrullah Doğan. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2022.
  • Grabar, Oleg. İslâm Sanatının Oluşumu, çev. N. Yavuz. İstanbul: 2018.
  • Güç, Ahmet. “Yeryüzünde Üç Büyük Mescid.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5, no.1 (Ocak 1993): 267-274.
  • Güç, Ahmet. Sayar, Süleyman. “Yahudilik ve İslâm’da Beyt-i Makdis (Mescid-i Aksâ)”, Kudüs: Din Toplum Siyaset, ed. Ahmet Türkan, 13-40. İstanbul: Global Research Thinking Center, 2020.
  • Gül, Muammer. “İslâm Sanatının İlk Şaheseri Kubbetü's-Sahra: Tarihi Arka Planı, Tasviri, Restorasyonları ve Kitâbeleri.” Erdem: İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, XIV no. 41 (Eylül 2004): 79-97.
  • Gülcan, Mehmet Enes. “Şam Emeviyye Camii.” İslâm Düşünce Atlası, hz. İ. Halil Üçer 1: 456-457 İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2022.
  • Gümüş, Bensu. Mustafa Hizmetli, “Endülüs Sarayları ve Saray Kültürü.” Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 8, no. 1 (Haziran 2023): 60-104.
  • Harman, Ömer Faruk. “Kudüs.” TDVİA, 26: 323-327. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2002.
  • Hasanoğlu, Eldar. “Kudüs’te İbadethaneler,” Dârüsselâm Kudüs-II, (İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.,2025), 268-289.
  • Hasanoğlu, Eldar. “Kudüs hakkında genel bilgiler ve İslam Fethine Kadar Kudüs,”Huzuru Bekleyen Şehir Kudüs, ed. Osman Aydınlı, (İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları, 2020), 90-95.
  • İbn Battuta, Ebu Abdullah Muhammed, İbn Battuta Seyahatnamesi - I. (Çeviri, İnceleme ve Notlar: A. S. Aykut. İstanbul: YKY, 2004.
  • İrteş, M. Semih. Baysal, Ali Fuat. Sayın, Ayşe Zehra. “15. Yüzyıl Osmanlı Kalemişi Tezyinatında Kullanılan Rûmî Motifler Üzerine Bir Değerlendirme.” Art-Sanat Dergisi, no. 19 ( Ocak 2023): 311-336.
  • Kağnıcı, Nihat. “Konya Alâeddin Camii Mihrap Yüzeyindeki Selçuklu Sülüsü Yazıların Hat Sanatı Açısından Değerlendirilmesi.”Konya Sanat Dergisi, (Aralık 2020): 79-94.
  • Kaya, Metin. “Bereket Boynuzu Motifinin Bizans Sanatında ve Kapadokya Bölgesi Duvar Şekillerinin Anikonik Bezemesindeki Yeri ve Önemi Üzerine Değerlendirmeler.” Art-Sanat, no. 20 (Temmuz 2023): 263-291.
  • Kılıçoğlu, Selim. Kara Pilehvarian, Nuran. “Emevî ve Abbâsî Sanatında Geometri.” Megaron 12, no.4, (Kasım 2017): 605-618.
  • Köse, Feyza Betül. “Osmanlı Dönemi Kudüs’ünde Mimarî Çalışmaları.” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, no. 29 (Haziran 2017): 27-47.
  • Küçükaşcı, Mustafa Sabri. Cahiliye'den Emevîlerin Sonuna Kadar Haremeyn. İstanbul: İsar Vakfı, 2003.
  • Milwright, Marcus. The Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions, Edinburg: 2016.
  • Muhtadi, Abla S. “Kuruluşundan Osmanlı İmparatorluğunun Son Dönemine Kadar Kudü’ün Mimari Gelişimi (MÖ 3000-MS 1917).” Dârüsselâm Kudüs-III, (İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.,2025), 256-279.
  • Necipoğlu, Gülru. “The Dome of the Rock as Palimpsest: {Abd al-Malik’s Grand Narrative and Sultan Süleyman’s Glosses ,” Muqarnas 25, Frontıers of Islamıc Art And Archıtecture: Essays In Celebratıon of Oleg Grabar's Eıghtıeth Bırthday (2008): 17-105.
  • Öngen, Sinan. “Malzeme ve Rengin Dili: Mermer Kaplama Tekniği Skoutlosis ile Giydirme.” Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi 1, no.20 (Ağustos 2017): 24-32.
  • Pruitt, Jennifer. “The Fâtımîd Holy City: Rebuilding Jerusalem in the Eleventh Century.” Re-Assessing the Global Turn in Medieval Art History, ed. Christina Normore, 35-56. Amsterdam: Arc Humanities Press, 2018.
  • Sevinç, Tahir. “Mescidü’l-Aksa ve Kubbetüs-Sahre Camilerinde İmar ve Tamir Faaliyetleri (1720 ve 1742).” Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi 6, no.1 (Nisan 2016): 111-137.
  • Sivrioğlu, Ulaş Töre. “Emevî Saray Tezyînatında Kullanılan Antik Figürler.“History Studies 5, no.3, (June 2013): 191-205.
  • Soycan, Gülşen. “Kudüs Harem-i Şerif Kitâbelerinin Hat Sanatı Açısından Değerlendirilmesi.”Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı. 2024.
  • Soycan, Gülşen. “Mescid-i Aksâ Kitâbeleri Bağlamında Yazı-Mekân İlişkisi.” Filistin Araştırmaları Dergisi, no. 17 (Haziran 2025): 167-201.
  • Taşkent, Ayşe. “Arnold, Creswell ve Grabar Metinleri Bağlamında İslâm Sanatı ve Oryantalist Yaklaşımlar Üzerine Bir İnceleme I.” Sosyoloji Dergisi 3, no. 24 (Kasım 2012): 155-181.
  • Taşpınar, İsmail. “İslâm Kaynaklarında Kudüs ve Kubbetü’s-Sahra.” Kudüs: Din, Toplum, Siyaset. ed. Ahmet Türkan, 191-214. İstanbul: Global Research Thinking Center, 2020.
  • The Aga Khan Award for Architecture, “The Restoration of the Al-Aqsa Mosque.” ed. Serageldin, Ismaïl, 119-131. London: 1989.
  • Tomar, Cengiz. ”Memlükler Dönemi’nde Kudüs”, Dârüsselâm Kudüs, ed. N. Şahin Utku ve dğr, 1: 260-287. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2025.
  • Top, Mehmet. “İslâm Sanatlarında Kudüs.” Huzuru Bekleyen Şehir Kudüs, , ed. Osman Aydınlı, 172-201. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları, 2020.
  • Yetkin, S. Kemal. İslâm Mimârîsi. Ankara: Ankara Ünv. İlahiyat Fak. Yay., 1959.
  • Yıldırım, Yavuz. “Mescid-i Aksâ ve Mimar Kemalettin.” 9, Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi Bildiriler, no.3 (Ankara 1995): 471-485.
  • “Mescid-i Aksâ İslâm Sanatı Okur Yazarım”. Erişim 23 Haziran, 2024. https://okuryazarim.com/mescid-i-aksa/
  • “Verethraghna”. Erişim 27 Temmuz, 2025. https://www.iranicaonline.org/articles/khosrow-ii/
  • “The Restoration of the Al-Aqsa Mosque”. Erişim 20 Mayıs, 2025. https://www.archnet.org/publications/2767
  • Foto. “Hüsrev II”. Erişim 27 Mayıs, 2025. https://www.coinarchives.com/a/results.php?search=Sâsânîan+Khosrau+2.&s=0&upcoming=0&results
  • Foto. “Pehlevi Arması”. Erişim 20 Mayıs, 2025. https://www.metmuseum.org/essays/ctesiphon
  • Foto. “Pehlevi Arması”. Erişim 20 Mayıs, 2025. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/322675

Mescid-i Aksâ ve Kubbetü’s-Sahra’nın İç Mekân Tezyinâtının Çevresel ve Dönemsel Faktörler Bağlamında İslâm Sanatına Yansımaları

Yıl 2025, Sayı: 18, 78 - 116, 31.12.2025

Ali Fuat Baysal , Çiğdem Önkol Ertunç

https://doi.org/10.34230/fiad.1761130

Öz

İslâm mimarîsinin ilk örneklerinden olan Mescid-i Aksâ ve Kubbetü's-Sahra, Emevî, Abbasî, Fatımî, Eyyubî, Memlük, Selçuklu ve Osmanlı gibi birçok farklı medeniyetin sanatsal izlerini taşıyan önemli eserlerdir. Tabiatıyla, Mescid-i Aksâ ve Kubbetü's-Sahra, sadece dinî ibadet yerleri değil, aynı zamanda İslâm medeniyetlerinin sanatsal ve kültürel birikimini sergileyen, farklı medeniyetlere karşı övünç vesilesi olan birer mimarî şaheserlerdir.
İslâm sanatında tezyînât, yapıların ruhani ve estetik değerini artıran merkezi bir rol üstlenmiştir. Figüratif tasvirlerin kısıtlamaları nedeniyle, sanatçılar ve mimarlar, stilize ve sembolizm üzerine kurulu zengin bir süsleme dili geliştirmişlerdir. Bu bağlamda, geometrik desenler, nebatî ve rûmî motifler, münhaniler gibi tezyini unsurlar ön plana çıkmıştır. Bu tezyini unsurlara hat sanatı da dâhil edildiğinde yazı, sadece görsellik sunmakla kalmamış, aynı zamanda dinî ve felsefi anlamlar taşıyarak yapıların kutsiyetini yansıtma aracı olmuştur.
Emevî dönemi İslâm mimarîsi ve sanatları açısından bir başlangıç dönemidir. Fetihler sonucu yeni kültürlerle tanışmaları onların mimarîlerinden ve tezyînâtından etkilenmelerine neden olmuştur. Bu konuda devrin büyük devletleri olan Roma, Bizans ve Sâsânîler baskın rol oynamıştır. Ancak bu etkileşim bir kopyalama değildir. Etkileşimde bulundukları medeniyetin tezyini unsurlarını kendi potalarında yorumlamış ve uygulamışlardır.
Emevîlerin başkent Şam’da inşa ettikleri Emevîyye Camii ile Endülüs’te inşa ettikleri Kurtuba Ulu Camii’nin tezyini hususiyetleri, Kudüs’teki Mescid-i Aksâ ve Kubbetü's-Sahra’nın iç mekân tezyînâtı ile üslup birliği içerisindedir. Bu husus kültürel bağlamda önemli bir noktadır.
Araştırmanın amacı Filistin coğrafyasında doğup Endülüs’e kadar uzanan bir tezyini üslubun ortaya çıkışı ve gelişiminin analiz edilmesidir. Bugüne kadar mimarî olarak değerlendirilen söz konusu yapıların tezyini açıdan da değerlendirilmesidir. İç mekânları tezyin eden tasarımların, formların, motiflerin, desenlerin, sembolik anlamların, kültürel etkileşim noktalarının, malzeme ve tekniklerin incelenmesidir. Bir medeniyetin doğuşuna şahitlik eden yapıların tarihsel süreç içerisinde tezyînâtına katkı sunan yönetimlerin-yöneticilerin günümüze uzanan izlerinin takip edilmesidir.

Anahtar Kelimeler

Filistin Mescid-i Aksâ Kibbetü's Sahra Emevî Sanatı Tezyînât Bezeme

Destekleyen Kurum

Necmettin Erbakan Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Proje Koordinatörlüğü

Proje Numarası

23DA32001

Kaynakça

  • Altıer, Semiha. “Bir Motifin Peşinden: Osmanlı Sanatında “Bereket Boynuzu.” Journal of History Studies. 10, no. 7 (October 2018): 21-57.
  • Al- Ratrout, F. “Beytülmakdis’i İnşa Etmek Erken İslam Döneminde Kentsel Dönüşüm ve Mimari Manfestolar,” Dârüsselâm Kudüs-III, (İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.,2025), 312-337.
  • Altungök, Ahmet. “Sâsânî Kültür ve Medeniyetinin İslâm Kültür ve Medeniyetine Etkileri.” Tarih İncelemeleri Dergisi. 29, no. 2 (Aralık 2014): 445-487.
  • Aslantaş, Nuh. “Emevîlerden Haçlılara İslâmi Dönemde Kudüs.” Huzuru Bekleyen Şehir Kudüs, ed. Osman Aydınlı, 70-89. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları, 2020.
  • Avcı, Casim. “Kudüs.” TDVİA, 26: 327-329. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2002.
  • Avcı, Casim. “Kudüs’te Müslüman Arap Hâkimiyeti: Emevîler ve Abbasîler”, Dârüsselâm Kudüs, ed. N. Şahin Utku ve dğr, 1: 190-203. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. 2025.
  • Aydınlı, Osman. “Kudüs’ün Müslümanlar Tarafından Fethi ve Hulefâ-i Râşidîn Döneminde Kudüs”, Huzuru Bekleyen Şehir Kudüs, ed. Osman Aydınlı, 61-70. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları, 2020.
  • Baysal, Ali Fuat. “Mushaf Tezyinatının Tarih İçindeki Gelişimi.” Marife, no.3 (Aralık 2010): 365-386.
  • Bozkurt, Nebi. “Mescid-i Aksâ.” TDVİA, 29: 268-271 Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2004.
  • Bozkurt, Nebi. “Kubbetü's-Sahre.” TDVİA, 26: 304-308 Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2002.
  • Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed ibn İsmâîl. Sahîh-i Buhârî ve Tercemesi, trc. M. Sofuoğlu. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1987.
  • Can, Birol. Gülbudak, Özgür. Gökler, Burak Muhammet. “Fusayfsa” İslâm Mimarîsinde Mozaik.” Art-Sanat, no. 7 (Aralık 2017): 71-121.
  • Cansever, Turgut. “İslâm Mimarîsi Üzerine Düşünceler.” Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, no.1 (Aralık 1996): 119-146.
  • Civelek, Aynur. “Antik Dönem Sanatında Bereket Boynuzu.” Arkeoloji ve Sanat Dergisi, (Mayıs-Ağustos, 2013): 103-112.
  • Çakmak, Abdullah. “Salis-i Haremullah’ın Hadimleri: Osmanlı Sultanlarının Kudüs Harem-i Şerifindeki Tamir Faaliyetleri.” Filistin Araştırmaları Dergisi, (Nisan 2025): 127-145.
  • Dündar, Abdulkadir. “Bulunduğu Şehir İnşa Edildiği Alan, Mimarîsi ve Süslemeleri Bakımından Kubbetü’s-Sahra”, Dinî, Târihî ve Edebî Açısından Kudüs, ed. İ. Çelik, M. D. Erdem, Ö. Güngör, N. F. Kurt, 261-299. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2018.
  • Eser, Erdal. “The First Islamic Monument Kubbetü’s-Sahra (Dome of the Rock): A New Proposition.” PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 3, no. 2 (Haziran 2017): 135-147.
  • Gedik, Ahmet. Hat Sanatı Bakımından Kudüs ve Çevresindeki Eyyûbî Kitâbeleri. İstanbul: Hikmetevi, 2020.
  • Grabar, Oleg. İslâm Sanatı Çalışmalarının İnşası I Erken Dönem İslâm Sanatı, 650-1100. çev. Defne Karakaya. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2022.
  • Grabar, Oleg. İslâm Sanatı Çalışmalarının İnşası II İslâmi Görsel Kültür, 1100-1800. çev. Hayrullah Doğan. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2022.
  • Grabar, Oleg. İslâm Sanatının Oluşumu, çev. N. Yavuz. İstanbul: 2018.
  • Güç, Ahmet. “Yeryüzünde Üç Büyük Mescid.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5, no.1 (Ocak 1993): 267-274.
  • Güç, Ahmet. Sayar, Süleyman. “Yahudilik ve İslâm’da Beyt-i Makdis (Mescid-i Aksâ)”, Kudüs: Din Toplum Siyaset, ed. Ahmet Türkan, 13-40. İstanbul: Global Research Thinking Center, 2020.
  • Gül, Muammer. “İslâm Sanatının İlk Şaheseri Kubbetü's-Sahra: Tarihi Arka Planı, Tasviri, Restorasyonları ve Kitâbeleri.” Erdem: İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, XIV no. 41 (Eylül 2004): 79-97.
  • Gülcan, Mehmet Enes. “Şam Emeviyye Camii.” İslâm Düşünce Atlası, hz. İ. Halil Üçer 1: 456-457 İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2022.
  • Gümüş, Bensu. Mustafa Hizmetli, “Endülüs Sarayları ve Saray Kültürü.” Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 8, no. 1 (Haziran 2023): 60-104.
  • Harman, Ömer Faruk. “Kudüs.” TDVİA, 26: 323-327. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2002.
  • Hasanoğlu, Eldar. “Kudüs’te İbadethaneler,” Dârüsselâm Kudüs-II, (İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.,2025), 268-289.
  • Hasanoğlu, Eldar. “Kudüs hakkında genel bilgiler ve İslam Fethine Kadar Kudüs,”Huzuru Bekleyen Şehir Kudüs, ed. Osman Aydınlı, (İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları, 2020), 90-95.
  • İbn Battuta, Ebu Abdullah Muhammed, İbn Battuta Seyahatnamesi - I. (Çeviri, İnceleme ve Notlar: A. S. Aykut. İstanbul: YKY, 2004.
  • İrteş, M. Semih. Baysal, Ali Fuat. Sayın, Ayşe Zehra. “15. Yüzyıl Osmanlı Kalemişi Tezyinatında Kullanılan Rûmî Motifler Üzerine Bir Değerlendirme.” Art-Sanat Dergisi, no. 19 ( Ocak 2023): 311-336.
  • Kağnıcı, Nihat. “Konya Alâeddin Camii Mihrap Yüzeyindeki Selçuklu Sülüsü Yazıların Hat Sanatı Açısından Değerlendirilmesi.”Konya Sanat Dergisi, (Aralık 2020): 79-94.
  • Kaya, Metin. “Bereket Boynuzu Motifinin Bizans Sanatında ve Kapadokya Bölgesi Duvar Şekillerinin Anikonik Bezemesindeki Yeri ve Önemi Üzerine Değerlendirmeler.” Art-Sanat, no. 20 (Temmuz 2023): 263-291.
  • Kılıçoğlu, Selim. Kara Pilehvarian, Nuran. “Emevî ve Abbâsî Sanatında Geometri.” Megaron 12, no.4, (Kasım 2017): 605-618.
  • Köse, Feyza Betül. “Osmanlı Dönemi Kudüs’ünde Mimarî Çalışmaları.” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, no. 29 (Haziran 2017): 27-47.
  • Küçükaşcı, Mustafa Sabri. Cahiliye'den Emevîlerin Sonuna Kadar Haremeyn. İstanbul: İsar Vakfı, 2003.
  • Milwright, Marcus. The Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions, Edinburg: 2016.
  • Muhtadi, Abla S. “Kuruluşundan Osmanlı İmparatorluğunun Son Dönemine Kadar Kudü’ün Mimari Gelişimi (MÖ 3000-MS 1917).” Dârüsselâm Kudüs-III, (İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.,2025), 256-279.
  • Necipoğlu, Gülru. “The Dome of the Rock as Palimpsest: {Abd al-Malik’s Grand Narrative and Sultan Süleyman’s Glosses ,” Muqarnas 25, Frontıers of Islamıc Art And Archıtecture: Essays In Celebratıon of Oleg Grabar's Eıghtıeth Bırthday (2008): 17-105.
  • Öngen, Sinan. “Malzeme ve Rengin Dili: Mermer Kaplama Tekniği Skoutlosis ile Giydirme.” Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi 1, no.20 (Ağustos 2017): 24-32.
  • Pruitt, Jennifer. “The Fâtımîd Holy City: Rebuilding Jerusalem in the Eleventh Century.” Re-Assessing the Global Turn in Medieval Art History, ed. Christina Normore, 35-56. Amsterdam: Arc Humanities Press, 2018.
  • Sevinç, Tahir. “Mescidü’l-Aksa ve Kubbetüs-Sahre Camilerinde İmar ve Tamir Faaliyetleri (1720 ve 1742).” Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi 6, no.1 (Nisan 2016): 111-137.
  • Sivrioğlu, Ulaş Töre. “Emevî Saray Tezyînatında Kullanılan Antik Figürler.“History Studies 5, no.3, (June 2013): 191-205.
  • Soycan, Gülşen. “Kudüs Harem-i Şerif Kitâbelerinin Hat Sanatı Açısından Değerlendirilmesi.”Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı. 2024.
  • Soycan, Gülşen. “Mescid-i Aksâ Kitâbeleri Bağlamında Yazı-Mekân İlişkisi.” Filistin Araştırmaları Dergisi, no. 17 (Haziran 2025): 167-201.
  • Taşkent, Ayşe. “Arnold, Creswell ve Grabar Metinleri Bağlamında İslâm Sanatı ve Oryantalist Yaklaşımlar Üzerine Bir İnceleme I.” Sosyoloji Dergisi 3, no. 24 (Kasım 2012): 155-181.
  • Taşpınar, İsmail. “İslâm Kaynaklarında Kudüs ve Kubbetü’s-Sahra.” Kudüs: Din, Toplum, Siyaset. ed. Ahmet Türkan, 191-214. İstanbul: Global Research Thinking Center, 2020.
  • The Aga Khan Award for Architecture, “The Restoration of the Al-Aqsa Mosque.” ed. Serageldin, Ismaïl, 119-131. London: 1989.
  • Tomar, Cengiz. ”Memlükler Dönemi’nde Kudüs”, Dârüsselâm Kudüs, ed. N. Şahin Utku ve dğr, 1: 260-287. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2025.
  • Top, Mehmet. “İslâm Sanatlarında Kudüs.” Huzuru Bekleyen Şehir Kudüs, , ed. Osman Aydınlı, 172-201. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları, 2020.
  • Yetkin, S. Kemal. İslâm Mimârîsi. Ankara: Ankara Ünv. İlahiyat Fak. Yay., 1959.
  • Yıldırım, Yavuz. “Mescid-i Aksâ ve Mimar Kemalettin.” 9, Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi Bildiriler, no.3 (Ankara 1995): 471-485.
  • “Mescid-i Aksâ İslâm Sanatı Okur Yazarım”. Erişim 23 Haziran, 2024. https://okuryazarim.com/mescid-i-aksa/
  • “Verethraghna”. Erişim 27 Temmuz, 2025. https://www.iranicaonline.org/articles/khosrow-ii/
  • “The Restoration of the Al-Aqsa Mosque”. Erişim 20 Mayıs, 2025. https://www.archnet.org/publications/2767
  • Foto. “Hüsrev II”. Erişim 27 Mayıs, 2025. https://www.coinarchives.com/a/results.php?search=Sâsânîan+Khosrau+2.&s=0&upcoming=0&results
  • Foto. “Pehlevi Arması”. Erişim 20 Mayıs, 2025. https://www.metmuseum.org/essays/ctesiphon
  • Foto. “Pehlevi Arması”. Erişim 20 Mayıs, 2025. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/322675
Toplam 58 adet kaynakça vardır.

Ayrıntılar

Birincil Dil Türkçe
Konular Kültür, Temsil ve Kimlik, Tarihsel Antropoloji, Osmanlı Kültür ve Sanatı
Bölüm Araştırma Makalesi
Yazarlar

Ali Fuat Baysal 0000-0002-8616-8781

Çiğdem Önkol Ertunç 0000-0003-3783-2778

Proje Numarası 23DA32001
Gönderilme Tarihi 8 Ağustos 2025
Kabul Tarihi 22 Aralık 2025
Yayımlanma Tarihi 31 Aralık 2025
Yayımlandığı Sayı Yıl 2025 Sayı: 18

Kaynak Göster

Chicago Baysal, Ali Fuat, ve Çiğdem Önkol Ertunç. “Mescid-i Aksâ ve Kubbetü’s-Sahra’nın İç Mekân Tezyinâtının Çevresel ve Dönemsel Faktörler Bağlamında İslâm Sanatına Yansımaları”. Filistin Araştırmaları Dergisi, sy. 18 (Aralık 2025): 78-116. https://doi.org/10.34230/fiad.1761130.

 Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.  Daha fazla bilgi için tıklayınız.


 Dizinler / Veri Tabanları: SCOPUS| EBSCO| INDEX ISLAMICUS| ERIH PLUS| MLA | INDEX COPERNICUS | CEEOL | SCIENTIFIC INDEXING  | DRJI | İSAM



FAD- Filistin Araştırmaları Dergisi

[BPS- Bulletin of Palestine Studies]


e-ISSN 2587-1862 

filistin.org