Mescid-i Aksâ ve Kubbetü’s-Sahra’nın İç Mekân Tezyinâtının Çevresel ve Dönemsel Faktörler Bağlamında İslâm Sanatına Yansımaları

As two of the earliest examples of Islamic architecture, Al-Aqsa Mosque and the Dome of the Rock are significant monuments that bear the artistic traces of various civilizations, including the Umayyads, Abbasids, Fatimids, Ayyubids, Mamluks, Seljuks, and Ottomans. Naturally, Al-Aqsa Mosque and the Dome of the Rock are not merely places of religious worship; they are architectural masterpieces that display the artistic and cultural heritage of Islamic civilizations and serve as sources of pride in contrast to other cultures and civilizations. In Islamic art, decoration has played a central role in enhancing both the spiritual and aesthetic value of architectural structures. Due to restrictions on figurative representations, artists and architects developed a rich decorative language based on stylization and symbolism. Within this context, geometric patterns, vegetal and rûmî motifs, as well as curvilinear designs, came to the fore. When calligraphy is also considered among these decorative elements, inscriptions served not only a visual function but also reflected sacredness through religious and philosophical meanings. The Umayyad period marked a formative stage in the development of Islamic architecture and art. The encounters with new cultures as a result of military conquests led to a noticeable influence from the architecture and decorative arts of the era’s major empires Rome, Byzantium, and the Sâsânîans. However, this influence was not one of direct imitation; instead, the Umayyads reinterpreted and applied the decorative elements of these civilizations within their own cultural framework. The Umayyad Mosque in Damascus, constructed by the Umayyads in their capital, and the Great Mosque of Córdoba in al-Andalus, exhibit ornamental features that are stylistically consistent with the interior decoration of Al-Aqsa Mosque and the Dome of the Rock in Jerusalem. This stylistic unity reflects an important cultural continuity. The aim of this research is to analyze the emergence and development of a decorative style that originated in the geography of Palestine and extended as far as al-Andalus. It also seeks to evaluate these structures previously examined mainly in terms of architecture through their decorative features. The study investigates the designs, forms, motifs, patterns, symbolic meanings, cultural interaction points, materials, and techniques employed in interior decoration. It traces the artistic contributions of various dynasties and rulers to the ornamentation of these buildings, which bear witness to the birth of a civilization, and follows the lasting traces of their influence through history.

İslâm mimarîsinin ilk örneklerinden olan Mescid-i Aksâ ve Kubbetü's-Sahra, Emevî, Abbasî, Fatımî, Eyyubî, Memlük, Selçuklu ve Osmanlı gibi birçok farklı medeniyetin sanatsal izlerini taşıyan önemli eserlerdir. Tabiatıyla, Mescid-i Aksâ ve Kubbetü's-Sahra, sadece dinî ibadet yerleri değil, aynı zamanda İslâm medeniyetlerinin sanatsal ve kültürel birikimini sergileyen, farklı medeniyetlere karşı övünç vesilesi olan birer mimarî şaheserlerdir. İslâm sanatında tezyînât, yapıların ruhani ve estetik değerini artıran merkezi bir rol üstlenmiştir. Figüratif tasvirlerin kısıtlamaları nedeniyle, sanatçılar ve mimarlar, stilize ve sembolizm üzerine kurulu zengin bir süsleme dili geliştirmişlerdir. Bu bağlamda, geometrik desenler, nebatî ve rûmî motifler, münhaniler gibi tezyini unsurlar ön plana çıkmıştır. Bu tezyini unsurlara hat sanatı da dâhil edildiğinde yazı, sadece görsellik sunmakla kalmamış, aynı zamanda dinî ve felsefi anlamlar taşıyarak yapıların kutsiyetini yansıtma aracı olmuştur. Emevî dönemi İslâm mimarîsi ve sanatları açısından bir başlangıç dönemidir. Fetihler sonucu yeni kültürlerle tanışmaları onların mimarîlerinden ve tezyînâtından etkilenmelerine neden olmuştur. Bu konuda devrin büyük devletleri olan Roma, Bizans ve Sâsânîler baskın rol oynamıştır. Ancak bu etkileşim bir kopyalama değildir. Etkileşimde bulundukları medeniyetin tezyini unsurlarını kendi potalarında yorumlamış ve uygulamışlardır. Emevîlerin başkent Şam’da inşa ettikleri Emevîyye Camii ile Endülüs’te inşa ettikleri Kurtuba Ulu Camii’nin tezyini hususiyetleri, Kudüs’teki Mescid-i Aksâ ve Kubbetü's-Sahra’nın iç mekân tezyînâtı ile üslup birliği içerisindedir. Bu husus kültürel bağlamda önemli bir noktadır. Araştırmanın amacı Filistin coğrafyasında doğup Endülüs’e kadar uzanan bir tezyini üslubun ortaya çıkışı ve gelişiminin analiz edilmesidir. Bugüne kadar mimarî olarak değerlendirilen söz konusu yapıların tezyini açıdan da değerlendirilmesidir. İç mekânları tezyin eden tasarımların, formların, motiflerin, desenlerin, sembolik anlamların, kültürel etkileşim noktalarının, malzeme ve tekniklerin incelenmesidir. Bir medeniyetin doğuşuna şahitlik eden yapıların tarihsel süreç içerisinde tezyînâtına katkı sunan yönetimlerin-yöneticilerin günümüze uzanan izlerinin takip edilmesidir.