Bâb-ı Meşihat Arşiv Verilerine Göre Kudüs Müftüleri

Tarih bilimi içinde insanların bireysel yaşamlarından da bahsetmek gereklidir. Ancak genellikle sıradan insanların yaşamına dair verilere ulaşmak o kadar da kolay değildir. Tarih biliminin ilk geliştiği dönemlerde kahramanlar ve tanrı olarak kutsanan krallardan bahsedildiğini görmek mümkündür. Sıradan insanın tarihi ise modern anlamda tarihçilik mesleğinin gelişmesiyle inceleme konusu olmuştur. Her ne kadar sıradan insanların hayatından bahsetmek için yeterli verilere ulaşılamasa da Osmanlı Devleti’nin son döneminde tutulmuş olan özellikle ilmiye teşkilatına mensup görevlilerin sicil kayıtları üzerinden okumalar yapılarak bu kişilerin hayatlarını incelemek mümkün olabilmiştir. Bu çalışmanın konusu ise İstanbul Müftülüğü bünyesinde toparlanmış olan Bâb-ı Meşîhat arşiv verileri üzerinden yapılan taramalar sonucu elde edilen Kudüs müftülerinin biyografileridir. Çalışmada Osmanlı son dönem Kudüs müftülerinin biyografilerine ilişkin detaylı bilgi verilmesi amaçlanmıştır. Kudüs XVI. yüzyıldan XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Osmanlı Devleti’ne bağlı bir sancak olmuştur. Sancak olması nedeniyle buraya daha çok sayıda müftü görevlendirilmesi de söz konusudur. Ancak XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren memurlara ait sicillerin kayıt altında alınmış olmasından dolayı bütün müftülerin bilgilerine ulaşmak mümkün olmamıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden tarama ve doküman inceleme yöntemiyle elde edilen verilere bakıldığında, Osmanlı Devleti’nin son döneminde Kudüs’te dört müftünün görev yaptığı tespit edilmiştir. Müftülerin isimlerinin okunmasıyla ilgili daha önceki araştırmacıların tercih ettiği ve daha çok Anadolu’da yaygın bir isim olan Mehmet ismi yerine bölgenin demografik özelliğinden ötürü Muhammed isminin kullanılması tercih edilmiştir. Kudüs dünya üzerinde yaygın olan inanışlardan üç din açısından da önemli bir merkez olma özelliği taşımaktadır. Bu özelliğini ise eskiden beri devam ettirmektedir. İslam dini açısından da önemli olan bu şehre, Osmanlı Devleti daha özenli bir şekilde yaklaşmıştır. Müftülerin görevlendirilmesinde de yine bölgenin demografik özelliklerine riayet edildiği görülmüştür. Her ne kadar Osmanlı Devleti nezdinde Hanefi mezhebine inanan insan sayısı çok olsa da bölgede yaşayan şafii mezhebine inanan vatandaşların da ihtiyaçlarına cevap verilmeye çalışılmıştır. Şehrin hem Hanefi müftüsü hem de Şafii müftüsü bulunmaktadır.

Within the discipline of history, it is also necessary to address the lives of individuals. However, accessing information about the daily lives of ordinary people is often not easy. In the early stages of historical writing, the focus was primarily on heroes and kings who were revered as gods. The history of common people became a subject of study only with the development of historiography in the modern sense. Although sufficient data on the lives of ordinary individuals are not always available, it is possible to examine their lives through the personnel records kept during the late Ottoman period, particularly those belonging to members of the scholarly (ilmiye) class. This study focuses on the biographies of the Muftis of Jerusalem, compiled from the archival records of the Sheikh al-Islam Office, currently housed under the Istanbul Mufti’s Office. The aim is to provide detailed biographical information on the Muftis of Jerusalem during the late Ottoman period. From the 16th century until the first quarter of the 20th century, Jerusalem functioned as a sanjak (district) of the Ottoman Empire. As a result of its administrative status, a relatively high number of muftis were appointed to the region. However, due to the fact that official personnel records began to be systematically kept only in the second half of the 19th century, it has not been possible to obtain information on all of the muftis. Based on data obtained through qualitative research methods, specifically document analysis and archival review, it has been determined that four muftis served in Jerusalem during the final period of the Ottoman Empire. In referring to these muftis, the name Muhammad has been preferred over Mehmet, which is more commonly used in Anatolia, in order to better reflect the demographic characteristics of the region, differing from the choice made by some previous researchers. Jerusalem has long held a central place for all three major monotheistic religions and continues to maintain this significance today. Recognizing its religious importance in Islam as well, the Ottoman Empire approached the city with particular care. This sensitivity is also evident in the appointment of muftis, where attention was paid to the region’s demographic composition. Although the majority of the Ottoman population adhered to the Hanafi school of thought, efforts were made to address the needs of local residents who followed the Shafi'i school. As a result, the city had both a Hanafi and a Shafi'i mufti serving concurrently.