Temsil, Siyaset ve Ekonomi: 17. Yüzyıl Osmanlı Kudüsü’nde Patrik Atamaları

Bu makale, 17. yüzyıl Osmanlı Kudüs’ünde Hristiyan patriklik kurumlarının sadece ruhani otoriteyle sınırlı olmayan, aynı zamanda siyasal, ekonomik ve idari işlevlerin iç içe geçtiği karmaşık yapısını incelemektedir. Çalışma, patriklik atamalarının “ekonomi–temsil–otorite” üçgeninde çözümlenmesini hedeflemekte ve bu süreçlerin hem Osmanlı merkezi yönetiminin meşruiyet stratejilerine hem de mezhepler arası ve mezhep içi rekabet yapılarına nasıl eklemlendiğini tarihsel olarak ortaya koymaktadır. Özellikle Ermeni ve Rum kiliseleri üzerinden patriklik makamının Osmanlı teşkilatındaki rolü ve içinde bulunduğu ilişkiler ağı, Kudüs odaklı olarak ele alınmaktadır. Araştırma, şer‘iyye sicilleri, kilise defterleri, müteferrik evrak ve vekayinâme türü kaynaklara dayanmaktadır. Bu birincil malzeme üzerinden patrik atamalarının yalnızca dini değil; vakıf idaresi, vergi tahsili, uluslararası bağış ağı yönetimi ve taşra düzeninin gözetimi gibi maddi ve yönetsel sorumluluklarla yüklendiği çok boyutlu bir temsiliyet alanı haline geldiği savunulmaktadır. Özellikle pîşkeş uygulaması, merkez-taşra ilişkisinde patriklik makamını hem meşruiyetin hem de ekonomik yükümlülüğün sembolik taşıyıcısı olarak öne çıkarmaktadır. Makale, Kudüs’ün kutsal mekân kimliğinin, devletin ekonomik rıza üretimi ve siyasal denetimiyle bağlantılarını çözümlemekte; patriklerin cemaat içi liderler olmanın ötesinde Osmanlı’nın çok dinli düzeninde taşra üzerindeki hâkimiyetinin anahtar aktörleri olduğunu göstermektedir. Böylece Osmanlı Devleti’nde dini temsiliyetin siyasal ekonomiyle kesiştiği özgün bir tarihsel örnek olarak patriklik kurumunu yeniden kavramsallaştırmaktadır.

This article examines the complex structure of Christian patriarchal institutions in 17th-century Ottoman Jerusalem, highlighting their functions that extended beyond mere spiritual authority to include political, economic, and administrative roles. The study aims to analyze patriarchal appointments within the triad of “economy–representation–authority,” and to historically reveal how these processes were embedded in both the legitimacy strategies of the Ottoman central administration and the dynamics of inter- and intra-sectarian competition. The research is based on primary sources such as şer‘iyye sicilleri (Islamic court records/sharia sijills), miscellaneous documents, and chronicles (vekayinâme). Drawing on this material, the study argues that patriarchal appointments evolved into a multidimensional field of representation, encompassing not only religious authority but also material and administrative responsibilities such as the management of waqf institutions, tax collection, oversight of international donation networks, and supervision of provincial order. In particular, the practice of pîşkeş (gift offering) positions the patriarchal office as a symbolic bearer of both legitimacy and economic obligation within the center–periphery relationship. The article analyzes the connections between Jerusalem’s identity as a sacred space and the Ottoman state’s mechanisms of economic consent production and political control. It demonstrates that patriarchs were not merely intra-communal leaders but also key actors in the Empire’s governance over the provinces within its multi-religious order. In this context, the study reconceptualizes the institution of the patriarchate as a distinctive historical case in which religious representation intersected with political economy in the Ottoman context.